We moeten veel ambitieuzer zijn bij het vormgeven van het energielandschap. Laat de energietransitie een katalysator zijn, betoogt Sven Stremke. Niet alleen voor het landschap dat we willen en waarderen, maar ook voor sociale en maatschappelijke vernieuwing.
Stremke, Associate Professor aan de WUR, lector aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst en landschapsarchitect vindt het debat over de toekomst van ons landschap bij tijd en wijle bloedeloos en veel te voorzichtig. Stremke: ‘Over de energietransitie is al veel te lang gesproken in termen van efficiency, kosten en baten, alsof het een objectief gegeven is. De politiek kiest voor de veilige route en spreekt over ruimte, een steriele, abstracte term. Bestuurders mijden het woord landschap, want met landschap komen de emoties. Juist die emoties moet je onderdeel maken van het gesprek, praat over het landschap. Landschap raakt je. Op landschap kun je verliefd worden. Je ziet het, ruikt het, proeft en hoort het.’

‘We gaan nu een nieuw cultuurlandschap ontwikkelen. De energietransitie zorgt voor de 21ste eeuw transformatie van sommige landschappen. Juist in noordwest Europa en speciaal in Nederland bestaat een lange traditie om over de toekomst na te denken en dus ook over welk landschap we willen. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens de ruilverkaveling in de jaren vijftig en zestig en opnieuw met het Deltaprogramma. Nu zie ik dat nog te weinig gebeuren, terwijl we het landschap van de 21ste eeuw aan het maken zijn. We zitten nog in de warmloopfase. Bijna iedereen is aan het passen en meten. Waar kan een zonne-akker ingepast worden, verstopt zelfs. Heg er omheen en hopen dat het niemand opvalt.’

De ambitie van Stremke reikt veel verder: ‘Laten we creëren in plaats van inpassen’.
Stremke geeft in zijn publicaties hier handen en voeten aan. Recent publiceerde hij met de Amerikaanse geograaf Pasqualetti een paper over de verschillende typen energielandschappen, waarin hij (historische) energielandschappen analyseert en onderverdeelt naar energiebron, ruimtelijke expressie en tijdsdimensie (tijdelijk tot permanent). Stremke is ook een van de auteurs van de paper ‘De energietransitie: een nieuwe dimensie in ons landschap’, een gezamenlijk document van de Energy Research Center of the Netherlands (onderdeel van TNO) en de Wageningen University & Research. Landschapsarchitectuur en energietechnologie bundelen hierin de krachten en kennis.

Hoe kom je van zonneveld naar zonne-energielandschap?‘Door groter te denken en meer te durven. Op grotere schaal kun je veel meer voor elkaar krijgen. In de Wieringermeer of de Flevopolder is ruimte. Op zo’n locatie spreken we niet de dagelijkse, veilige esthetiek aan van het inpassen, maar kunnen we uitpakken met een groots landschap: het sublieme. Wie roept nu niet Wow, bij de indrukwekkende aanblik van de voormalige kolenindustrie landschap? Het heeft 200 jaar geduurd voordat men het energielandschap van Kinderdijk mooi ging vinden. Dat moet nu sneller gaan – een boeiende opgave voor ontwerpers en andere creatieven.
‘Bovendien, als je per provincie een of twee grote, nationale energielandschappen hebt, kun je meer kwetsbare locaties met rust laten.’

Geld en comfort zijn de belangrijkste motivaties tot verandering, blijkt uit onderzoek naar eerdere energietransities . Er moet wat te winnen zijn, in de breedste zin van het woord. Iedereen deelde bijvoorbeeld in de voordelen van de omschakeling van kolen naar gas: meer comfort en beter voor het milieu. Uit onderzoek naar best-practices in Nederland en het buitenland blijkt dat economie en comfort, altijd in combinatie met andere redenen, ook voor de nodige snelheid bij de duurzame energietransitie zorgen.’

Hoe kun je nu de energietransitie in beweging krijgen?‘Het gaat niet in de eerste plaats om de energietransitie zelf. Niet over aantallen te halen petajoule of te verminderen CO2-uitstoot, nee, het draait om de vraag wat de energietransitie - en de resources waarmee de verandering gepaard gaat – teweeg kan brengen. De energietransitie als katalysator voor een brede reeks duurzaamheidsvraagstukken.’

‘De inwoners op het eiland Samsø in Denemarken hebben dat goed gezien: daar is de energietransitie niet op gang gekomen vanuit de CO2-doelstelling, maar omdat men de transitie aangreep om werkgelegenheid te scheppen, geld te besparen en boeren een perspectief te geven.’

Ook in Nederland kunnen gebieden die het moeilijk hebben, juist profiteren van de energietransitie, zegt Stremke. ‘Met de energietransitie kun je bijvoorbeeld nog eens goed kijken naar de intensieve veehouderij in Brabant of de krimp in de Achterhoek.’
Grijp de energietransitie aan, niet alleen direct door een deel van de opbrengst terug te geven aan de gemeenschap, bijvoorbeeld door te zorgen dat het zwembad open kan blijven, of door de bevolking via coöperatie mee te laten delen in de winst. Maar ook door te kijken naar welke delen van ons landschap toe zijn aan een nieuwe impuls. Tot slot zijn er in vele regio’s nog gebieden die als het ware ‘opgeruimd’ moeten woorden omdat oude infrastructuur, verlaten kassen etc. er nog staan.’

Je moet je altijd rekenschap geven van de uiteenlopende belangen die er in een gebied spelen en beseffen dat oorzaken van problemen en dus ook de oplossingen niet per se direct aan de oppervlakte liggen. Hij doceert kwesties als deze, samen met collega Adriaan Geuze in het Systemic Approach Design Studio. ‘Waarom los je files niet op met meer wegen? Omdat de files een uiting zijn van een onderliggend probleem: bijvoorbeeld de flexibiliteit die van werknemers geëist wordt, terwijl de huizenmarkt op slot zit. Iedereen forenst.
Stremke: ‘Wees je bewust van onderliggende conflicten en belangen. Ruimtelijke ontwerpers zijn opgeleid die naar boven te halen bij de mensen. Vraag en denk altijd door.’

Sven Stremke is Associate Professor Landschapsarchitectuur aan de WUR, lector aan de Academie voor Bouwkunst Amsterdam, Principal Investigator bij het AMS instituut, en initiatiefnemer van het NRGlab - een creatief laboratorium voor onderzoek en ontwerp van energielandschappen.

Teams presenteren tussenstand aan de jury

Op en 8 en 16 november presenteerden de zestien teams uit de tweede ronde de voortgang van hun plannen aan de jury en enkele gasten.
lees verder...

Blijf radicaal en deins niet terug

De Prijsvraag Brood en Spelen is op 22 oktober neergestreken in het Walhalla van de verandering: de Dutch Design Week in Eindhoven. Wat kunnen ontwerpers bijdragen aan nieuwe perspectieven voor het platteland?

lees verder...

Tour over de Dutch Design Week

Deelnemers uit de zestien teams van de tweede ronde van de prijsvraag liepen op 22 oktober met initiatiefnemer Floris Alkemade over de Dutch Design Week langs projecten die de Rijksbouwmeester samen met Gedeputeerde Erik van Merrienboer had uitgezocht. Bekijk hier een beeldverslag van deze inspirerende rondgang.
lees verder...

Het beeld vertelt nooit het hele verhaal

Fotograaf Henk Wildschut deed fotografisch onderzoek naar de ontwikkelingen op het platteland. Hierbij richt hij zich met name op boeren en ondernemers die zoeken naar vernieuwing. Deze groep is voor hem interessant omdat zij actuele en urgente voedselvraagstukken probeert op te lossen. Ook beeldend zat hier de grootste tegenstelling tussen een door consumenten geromantiseerd, nostalgisch ideaal
lees verder...

Anders kijken naar ingewikkelde vraagstukken voor het platteland

Dat designers een andere kijk hebben op complexe problemen hebben al heel wat agrarisch ondernemers ontdekt. Voor de 16 teams van Brood en Spelen is het nog nieuw en onwennig. En daarom bood Agri meets Design samen met de innovators van Van Berlo ze een Masterclass Design Thinking aan.
lees verder...

Recht van overpad

Ter afsluiting van de publieksbijeenkomst van prijsvraag Brood en Spelen op de Dutch Design Week gaf Eric Alink, stadschroniqueur van Den Bosch en 'Brabander tot in zijn beenmerg', een voordracht. Deze voordracht had de titel 'Recht op overpad - Mijmeringen over het platteland en zijn
lees verder...

Meld je aan voor Brood en Spelen op de Dutch Design Week

Op 22 oktober is prijsvraag Brood en Spelen te gast op de Dutch Design Week. Initiatiefnemers Floris Alkemade en Berno Strootman nodigen samen met de provincie Noord-Brabant graag iedereen uit voor de publieksbijeenkomst: Nieuwe Perspectieven voor het platteland.
lees verder...

Tweede ronde Brood en Spelen van start

“Waar sta je nu en wat wil je in de tweede ronde bereiken?” Met het beantwoorden van deze vragen ging voor de winnaars van de Prijsvraag Brood en Spelen de tweede ronde van start. Tijdens twee bijeenkomsten, in de provinciehuizen van Den Bosch en Arnhem, stelden de teams zich aan elkaar voor, maakten ze kennis met partners en coaches en kregen ze uitleg over het vervolgproces.
lees verder...

Verkenning nieuwe natuur en klein wonen

Er komen op dit moment verschillende ontwikkelingen samen: ambitieuze klimaatdoelstellingen, een forse woningbouwopgave en urgente opgaven voor de realisatie van nieuwe natuur. Dit maakt het interessant om een nadere verkenning te doen naar de concrete mogelijkheden voor de combinatie van nieuwe natuur en klein wonen. Dit voorstel bouwt voort op het rapport “Nieuw bos en klein wonen.

lees verder...

Het begin van een beweging naar kwaliteit - Winnaars Brood en Spelen

Verfijning en kwaliteit. Dat laten de zestien geselecteerde teams en de vier eervolle vermeldingen in hun plannen zien. Opvallend, vindt de jury, is dat alle indieners de kloof tussen productie en consumptie van voedsel willen dichten.
lees verder...

Winnaars Brood en Spelen bekendgemaakt

Vanmiddag zijn in Barneveld de winnaars bekendgemaakt van Brood en Spelen, de ontwerpprijsvraag voor nieuwe perspectieven voor het platteland. De jury, onder voorzitterschap van Rijksbouwmeester Floris Alkemade en Rijksadviseur voor het Landschap Berno Strootman, heeft acht winnaars in Brabant geselecteerd en acht in Gelderland en Overijssel.
lees verder...

Veel respons op ontwerpprijsvraag Brood en Spelen

De ontwerpprijsvraag Brood en Spelen heeft het mooie resultaat van 95 inzendingen opgeleverd. Maar liefst 51 teams maakten plannen voor locaties voor Noord - Brabant. Voor Overijssel werden twintig plannen ingezonden en 24 voor Gelderland.
lees verder...

In Beeld: Natuurgebied De Kampina

In natuurgebied De Kampina, gelegen tussen Oisterwijk en Boxtel, werken boeren samen met natuurmonumenten bij het beheer, door koeien er vrij te laten grazen. Er wordt veel samengewerkt, maar de boeren zien ook dingen mislopen. Luister nu naar een fragment van het gesprek dat fotograaf Henk Wildschut had met twee van de boeren.
lees verder...

"Ruimte en steun voor nieuwe ideeën inwoners"

‘De provincie Overijssel is blij met de prijsvraag Brood en Spelen van het College van Rijksadviseurs. Brood en Spelen vraagt om creatieve oplossingen voor de grote vraagstukken in het landelijk gebied. Vraagstukken waar de provincie samen met inwoners ook aan werkt. Het zoeken naar nieuwe bestemmingen voor leegstaande agrarische bedrijfsgebouwen, het inspelen op klimaatverandering, het
lees verder...

De kerk als partner

In elk team dat mee doet aan de prijsvraag Brood en Spelen moet iemand daadwerkelijk een stuk grond bezitten in een van de zandgebieden. Boeren zijn een logische kandidaat, maar denk ook eens aan de kerk. De kerken bezitten duizenden hectare grond. En zij willen maatschappelijk iets betekenen: van ‘bijbels’ rentmeesterschap tot eigentijdse charitas.
lees verder...

Ruilen van grond loont

Vrijwillige kavelruil kan een handig instrument zijn om in te zetten bij projecten in het kader van Brood en Spelen. Ruilen van grond loont voor boeren, natuur en energie. Minimaal drie partijen doen mee, waarvan er twee grond ruilen.
lees verder...

"Alles wat aandacht krijgt groeit"

Het platteland is van levensbelang. Voor boeren en bewoners, en voor stedelingen. Dat platteland heeft wel wat extra aandacht nodig; het aantal bewoners daalt, de vergrijzing neemt toe, en ook het aantal leegstaande agrarische gebouwen en agrarische bedrijven die niet op de juiste plek staan, groeit.
lees verder...

“Laten we vooral doormodderen”

[b]Anno 2018 is het toepassen van timelapses heel gebruikelijk. Dankzij deze techniek kun je in een kort filmpje duidelijk laten zien hoe de fysieke leefomgeving verandert. Vooral de bouw van een gebouw kun je er goed mee in beeld brengen.

lees verder...

"Grijp je kans"

[b]Over een paar weken weten we hoeveel boerenslimheid, ontwerpkracht en ondernemerszin de hooivork heeft opgepakt. Met welke radicale en creatieve ideeën ons buitengebied weer een beetje mooier en vitaler gemaakt kan worden.

lees verder...

Essay: Brandend Zand

[b]Joks Janssen is directeur van BrabantKennis en schreef samen met onderzoeker en architect Bart de Zwart het essay 'Brandend Zand'. Hierin ontleden zij de bijzondere geschiedenis van de Noord-Brabantse zandgronden en de manier waarop de historie de eigentijdse dynamiek van dit gebied beïnvloedt. Zij sporen de ontwerpers aan om door te dringen tot de logica van de zandgronden en deze aan te
lees verder...

Water is de koning van het voedsel

Van Europa tot aan de sloot en alles er tussen. De waterschappen waken op alle niveaus over het water, want zonder water geen voedsel, geen natuur.
lees verder...

Essay: Verbeelding in Schemergebied

[b]Hans Peter Benschop is directeur van het Trendbureau Overijssel. Speciaal voor de prijsvraag Brood en Spelen schreef hij het essay 'Verbeelding in schemergebied'. Hierin roept hij iedereen op vooral te beginnen; "Niemand weet in een complexe wereld wat de drijvende krachten van verandering zullen zijn. Er zit niets anders op dan ergens te beginnen". Ontwerpend onderzoek kan hierbij helpen,
lees verder...

Beeldverslag: Inspiratiebijeenkomst #2 Noord-Brabant

Ruim honderd agrariërs, ontwerpers, landgoedeigenaren, stedenbouwers en grondeigenaren kwamen dinsdag 17 april bijeen voor de tweede inspiratiebijeenkomst.
lees verder...

Beeldverslag: Inspiratiebijeenkomst #2 Gelderland Overijssel

[b]“Mijn boerenbedrijf heeft op dit moment geen duurzame toekomst. Op de manier waarop het nu gaat, kan het echt niet verder. Ik ben op zoek naar mensen met goede ideeen die me willen helpen om radicale nieuwe wegen in te slaan. Maar wel op een manier dat ik er ook nog steeds een boterham aan kan verdienen”. Een boer op zoek naar ontwerpers of anderen met ideeën. De tweede
lees verder...

De praktijk is het beleid ver vooruit

In Nederland zijn veel te weinig ontmoetingen tussen ontwerpers, toekomstdenkers en praktijkmensen. En er is een groot gebrek aan experimenteerruimte. De prijsvraag draagt de belofte in zich van nieuwe onverwachte wegen, zegt Jan Douwe van der Ploeg, jurylid en emeritus hoogleraar rurale sociologie (WUR).
lees verder...

Inspiratieverhalen Noord-Brabant

Op de eerste Inspiratiebijeenkomst in Noord-Brabant in Best vertelden drie bevlogen sprekers over de projecten die zij ondernemen. Hieronder in het kort hun verhaal.
lees verder...

Publicatie: Het platteland heeft de toekomst

Blauwe Kamer, tijdschrift voor landschapsarchitectuur en stedenbouw, maakte een prachtig dossier over de toekomst van het platteland.
lees verder...

Vierde generatie agrariër zoekt vormgever

Meer dan honderd agrariërs, ontwerpers, bouwers, landgoedeigenaren en mensen van natuurorganisaties, uit kunst- en cultuurwereld, troffen elkaar 21 maart in het Boshuys in Best. De eerste inspiratiebijeenkomst in Brabant over de prijsvraag Brood en Spelen werd geopend door initiatiefnemer Rijksbouwmeester Floris Alkemade.
lees verder...

A match made in Klarenbeek

Vraag ontmoet aanbod op eerste inspiratiebijeenkomst Gelderland/Overijssel
lees verder...

Nota van Inlichtingen gepubliceerd

De eerste Nota van Inlichtingen met vragen en antwoorden over de prijsvraag Brood en Spelen is gepubliceerd en vanaf nu te downloaden.
lees verder...

De jury is bekend

Om uit alle inzendingen straks een een goede selectie te maken staat een diverse en deskundige jury klaar. Beide regio's hebben een eigen jury.
lees verder...

Brood en Spelen van start

De prijsvraag Brood en Spelen, die vorige week werd aangekondigd met een tournee door de provincies Overijssel, Gelderland en Noord-Brabant, is zojuist uitgeschreven door het College van Rijksadviseurs. De reglementen voor de beide edities van de prijsvraag zijn nu voor iedereen beschikbaar.
lees verder...

Brood en Spelen on tour

Om Brood en Spelen aan te kondigen, bezochten Rijksbouwmeester Floris Alkemade en Rijksadviseur Berno Strootman gisteren Overijssel, Gelderland en Brabant. Reizend in een bus met het logo Brood en Spelen, stopten zij als eerste op het provinciehuis van Overijssel. Gedeputeerde Hester Maij stond hier klaar om Rijksadviseur Berno Strootman en Rijksbouwmeester Floris Alkemade hartelijk welkom te
lees verder...

'Er moet nu echt iets veranderen'

Met de prijsvraag Brood en Spelen krijgen de mensen die werken en leven op de zandgronden in Zuid- en Oost-Nederland de kans hun ideeën over de vernieuwing van het platteland te concretiseren. Landschap en landbouw snakken naar een nieuwe impuls, ziet Rijksadviseur voor het Landschap Berno Strootman. ‘Er moet nu echt iets veranderen’
lees verder...

Denkruimte voor boeren en ontwerpers

Rijksbouwmeester Floris Alkemade zet met de prijsvraag Brood en Spelen de vernieuwing van het platteland hoog op de agenda. ‘Met ontwerpers en grondeigenaren willen wij de rol en de mogelijkheden van het platteland op een totaal andere manier ontwikkelen.
lees verder...